Czym są usługi powszechne?

Ponieważ usługi świadczone w interesie ogólnym są niezbędne dla życia, zdrowia i społecznego uczestnictwa, konsumenci potrzebują określonych gwarancji w zakresie ich świadczenia. Dlatego właśnie liberalizacji tych kluczowych usług towarzyszą regulacje zapewniające respektowanie interesów konsumentów. Termin „obowiązek świadczenia usługi powszechnej”, jest szczególnie dokładnie zdefiniowany w prawie europejskim, co ma na celu zagwarantowanie stałej dostawy wachlarza usług akceptowalnych przez użytkowników i umożliwienie konsumentom czerpanie korzyści z konkurencyjnego rynku.

Jak zapisano w Komunikacie Komisji Europejskiej „Usługi użyteczności publicznej w Europie” (COM 96/443 – zwane również usługami świadczonymi w interesie ogólnym), pojęcie usług powszechnych, podobnie jak usług świadczonych w interesie ogólnym, zakłada „służenie społeczeństwu jako całości, czyli wszystkim, którzy w nim żyją”. Stosowanie pojęcia usług powszechnych w obszarze usług świadczonych w interesie ogólnym ma na celu zapewnienie wszystkim dostępu do określonych usług podstawowych na odpowiednio wysokim poziomie jakości i po przystępnych cenach. W tym samym komunikacie (COM 96/443), pojęcie usług powszechnych jest definiowane w kategoriach szerokich zasad, w tym „równości, powszechności, kontynuacji i przystosowalności, oraz w kategoriach dobrych praktyk – otwartego zarządzania, polityki cenowej i finansowania, oraz kontroli ze strony organów niezależnych od dostarczycieli usług”.

Pojęcie usług powszechnych akcentuje, z jednej strony, prawo każdego obywatela do dostępu do pewnych usług uważanych za kluczowe, z drugiej strony zaś, nakłada zobowiązania na dostawcę usług w zakresie oferowania określonych usług na szczególnych uzgodnionych warunkach, w tym dotyczących dostępności terytorialnej usług i cen, co zapisano w Białej Księdze w sprawie usług w interesie ogólnym.

Pojęcie usług powszechnych było pomyślane jako odnoszące się do wszystkich usług świadczonych w ingresie ogólnym. Ogólne zasady miały być przeniesione na grunt wymagań szczegółowych – jako wymogi dla usług powszechnych lub obowiązki użyteczności publicznej – w poszczególnych sektorach.

Przykłady usług powszechnych

Konstrukcję usługi powszechnej odnajdujemy między innymi we wspólnotowym i polskim prawie telekomunikacyjnym. Usługę powszechną zdefiniowano jako „minimalny zestaw usług określonych w dyrektywie o usłudze powszechnej, określonej jakości, dostępnych wszystkim użytkownikom, niezależnie od ich usytuowania geograficznego oraz po przystępnych cenach, jak na warunki panujące w danym państwie. Urząd Komunikacji Elektronicznej zobowiązał Telekomunikację Polską S.A. do świadczenia usługi powszechnej. Usługa powszechna to zestaw usług telekomunikacyjnych, jakie powinny być dostępne wszystkim użytkownikom końcowym stacjonarnych publicznych sieci telefonicznych na terytorium Polski, z zachowaniem wymaganej jakości i po przystępnej cenie (Ustawa z dnia 16 lipca 2004 r. Prawo telekomunikacyjne, Dz. U. Nr 171, poz. 1800 ze zm.).

Podobnie, usługę powszechną definiuje się w odniesieniu do usług pocztowych jako „ciągłe świadczenie usług pocztowych określonej jakości we wszystkich punktach na swoich obszarach, po przystępnych cenach dla wszystkich użytkowników”. Dyrektywa 97/67/WE Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie wspólnych zasad rozwoju rynku wewnętrznego usług pocztowych Wspólnoty oraz poprawy jakości usług, wskazuje szczegółowe obowiązki łączące się z wykonywaniem usługi powszechnej.

W Polsce, w ustawie Prawo pocztowe (Dz. U. Nr 130, poz. 1188 z późn. zm.) za usługi powszechne uznano usługi, do których świadczenia obowiązany jest operator publiczny, czyli Poczta Polska. Powszechne usługi pocztowe polegają na:

• przyjmowaniu, przemieszczaniu i doręczaniu: przesyłek listowych do 2000 g, w tym przesyłek poleconych i przesyłek z zadeklarowaną,
• paczek pocztowych do 10000 g, w tym z zadeklarowaną wartością,
• przesyłek dla ociemniałych,
• doręczaniu nadesłanych z zagranicy paczek pocztowych do 20000 g,
• realizowaniu przekazów pocztowych.

Usługi te wykonywane są w obrocie krajowym i zagranicznym na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Muszą być świadczone w sposób jednolity w porównywalnych warunkach i po przystępnych cenach, z zachowaniem wymaganej prawem jakości.

Obowiązek zapewnienia usługi powszechnej wprowadzono także w sektorze energetycznym. Dyrektywa2003/54/WE Parlamentu Europejskiego i Rady nakłada na państwa członkowskie obowiązek zapewnienia odbiorcom, będącym gospodarstwami domowymi, prawo do korzystania z usługi powszechnej, „to znaczy z prawa do dostaw energii elektrycznej określonej jakości na ich terytorium po rozsądnych cenach, łatwo i wyraźnie porównywalnych i przejrzystych”. Uprawnienie to państwa członkowskie mogą rozciągać także na małe przedsiębiorstwa. W Polsce kwestie te reguluje Prawo energetyczne (Dz.U. 2002, Nr 135, poz. 1144, z późn. zm.).

Możliwość nałożenia analogicznych obowiązków na przedsiębiorstwa w sektorze gazowniczym przewiduje dyrektywa 2003/55/WE Parlamentu Europejskiego i Rady, dotycząca wspólnych zasad rynku wewnętrznego gazu ziemnego. Dotyczy to m.in. zobowiązań w zakresie bezpieczeństwa, włącznie z bezpieczeństwem dostaw, regularności dostaw, jakości i cen. W Polsce kwestie te reguluje Prawo energetyczne (Dz.U. 2002, Nr 135, poz. 1144, z późn. zm.).

Szczególne zobowiązania przedsiębiorstw transportowych świadczących usługi przewozów kolejowych, drogowych i żeglugi śródlądowej przewiduje Rozporządzenie Rady nr 1191/69/EWG w sprawie działania państw członkowskich dotyczącego zobowiązań związanych z pojęciem usługi publicznej w transporcie kolejowym, drogowym i w żegludze śródlądowej. Szczególne zobowiązania nakładane w tym sektorze mogą się wiązać z prowadzeniem działalności zgodnie z normami ustalonymi przez państwo w zakresie ciągłości, prawidłowości i wydajności, przyjęciem i wykonaniem każdego przewozu osób lub rzeczy zgodnie z ustalonymi stawkami i warunkami (zobowiązanie do przewozu), a także polegać na przestrzeganiu cen stałych lub zatwierdzonych urzędowo (zobowiązania taryfowe). Por. Ustawa z 6 września 2001 r. o transporcie drogowym (Dz.U. z 2007 r. nr 125, poz. 874 ze zm.).

Pojęcie usług powszechnych było pomyślane jako odnoszące się do wszystkich usług świadczonych w interesie ogólnym. Ogólne zasady miały być przeniesione na grunt wymagań szczegółowych – jako wymogi dla usług powszechnych – w poszczególnych sektorach.

Reasumując, pojęcie usług powszechnych:

• akcentuje prawo każdego obywatela do dostępu do pewnych usług uważanych za kluczowe,
• nakłada zobowiązania na dostawcę usług w zakresie oferowania określonych usług na szczególnych uzgodnionych warunkach, w tym dotyczących dostępności terytorialnej usług i cen.