Liberalizacja

Monopol jest szczególnym składnikiem struktury podmiotowej rynku. Na rynku usług występuje wówczas, gdy istnieje jeden usługodawca danej usługi oraz oferowana przez usługodawcę usługa nie ma substytutów. Monopol na rynku może powstawać po pierwsze w drodze decyzji podejmowanych przez państwo (dotyczy to zwłaszcza sfery infrastruktury oraz działających w niej przedsiębiorstw usługowych), po wtóre w wyniku okoliczności związanych z ograniczonością zasobów. Czynniki te wpływają na powstawanie oraz funkcjonowanie monopolu naturalnego. Dziedzinami gospodarowania, uznawanymi zwykle za monopole naturalne są: lokalna sieć energetyczna, telefoniczna, gazownicza, komunikacja miejska, podstawowe usługi pocztowe, telewizja kablowa.

W powyższych warunkach państwo decydowało o poziomie dostępu konsumentów do tych usług (co nie oznaczało pełnego zaspokojenia potrzeb) oraz wpływało na poziom cen.

Wiele rządów subsydiowało monopole, ustalało ceny za pomocą dekretów itp. Taka polityka nie sprzyjała inwestycjom i rozwojowi tych rynków, ale pozwalała zagwarantować dostęp do niezbędnych usług wszystkim konsumentom, aczkolwiek nie oznaczało to satysfakcjonującego poziomu zaspokojenia potrzeb. Rozwój tych dziedzin gospodarki zależał od kondycji państwa i przyjętych priorytetów politycznych.

Zmiana systemu gospodarowania w Polsce oznaczała inne uwarunkowania dla funkcjonowania monopolistów. Konieczne były zmiany otoczenia regulacyjnego, otwierające możliwości liberalizowania rynków usługowych (np. usług telekomunikacyjnych, pocztowych, energetyki), zaistnienia konkurencji. Należy tu wymienić ustawę z dnia 24 lutego 1990 r. o przeciwdziałaniu praktykom monopolistycznym (ustawa z dnia 24.02.1990 r. o przeciwdziałaniu praktykom monopolistycznym, obowiązywała do 31.03.2001 r.), która wprowadziła zakaz porozumień monopolistycznych pomiędzy przedsiębiorstwami.

W Polsce, sektory dostarczające usług świadczonych w interesie ogólnym przechodzą fundamentalną przemianę, u której podstaw leżą rozwój technologiczny, globalizacja i liberalizacja. Postępujący proces liberalizacji, wzrostu konkurencyjności oraz stan rozwoju gospodarki wyznaczają rozwój poszczególnych rynków usługowych.

Liberalizacja oznacza otwarcie rynków na konkurencję. Oznacza to prywatyzowanie przedsiębiorstw państwowych (w Polsce proces ten był szczególnie widoczny w początkowej fazie transformacji systemowej), na rynek wkraczają nowe firmy zarówno z kapitałem krajowym, jak i zagranicznym, rozwija się ustawodawstwo na rzecz uczciwej konkurencji (ustawa z dnia 16.2.2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów). Następuje znacząca przebudowa w strukturze własności.

Rozwój konkurencji utrudnia jednak fakt, że większość sektorów usługowych składa się po części z naturalnych monopoli. Na przykład sektor transportowy, energetyczny, a w pewnym stopniu także audiowizualny i telekomunikacyjny, są zaopatrywane przez istniejącą sieć infrastrukturalną (biorącą także udział w systemie dystrybucji), w skład której wchodzą drogi, tory, mosty i kable. W tym kontekście podstawowym wyzwaniem jest zapewnienie jasno zdefiniowanych granic naturalnych monopoli w każdym sektorze i zagwarantowanie stanu, w którym wszystkie działy gospodarki pracują na korzyść konsumentów.

W sytuacji braku odpowiednich regulacji lub gdy istniejące przepisy nie są właściwie wprowadzane w życie, naturalny monopolista prywatny może nie mieć żadnego bodźca, aby utrzymywać otwarty dostęp do infrastruktury oraz by zapewniać wzajemne połączenia na otwartych i uczciwych warunkach. Trzeba też pamiętać, że w sytuacji braku konkurencji mamy do czynienia ze znacznym prawdopodobieństwem zawiązania zmowy przez graczy na rynku, co może to mieć negatywny wpływ na dostępność, ceny i jakość usług.

Większa liczba dostawców nie musi automatycznie oznaczać szerszego wachlarza usług dostępnych konsumentom. Wynika to albo z jednolitej natury niektórych z tych usług, np. woda pozostaje wodą, albo z nieuczciwych praktyk handlowych - niektóre firmy zawiązują między sobą układy, zaburzając konkurencję i tym samym szkodząc konsumentom.

Liberalizacja wspiera ścisły związek cen i kosztów, jednocześnie wykluczając udzielanie subsydiów. Rezultatem może być większy wybór i niższe ceny dla niektórych grup konsumentów. Z drugiej jednak strony, inne grupy mogą być pokrzywdzone przez wyższe ceny i wykluczenie. Dlatego właśnie Komisja przyjęła w lipcu 2005 roku tzw. pakiet Altmark (nazwa odwołuje się do niemieckiej firmy autobusowej korzystającej z pomocy publicznej przez państwo), decyzję Komisji (w oparciu o Artykuł 86(3) Traktatu Wspólnotowego) określającą warunki, w których rekompensata dla firm-dostawców usług publicznych jest zgodna z zasadami przyznawania pomocy publicznej.