Rodzaje usług świadczonych w interesie ogólnym

Wyróżnić można dwa rodzaje usług świadczonych w interesie ogólnym, w zależności od tego, jakimi przepisami są regulowane:

• Usługi świadczone w interesie ogólnym o charakterze gospodarczym: dostawa i organizacja tych usług podlega zasadom dotyczącym rynku wewnętrznego i konkurencji, określonym w Traktacie Wspólnoty Europejskiej, jako że działania podejmowane w ich ramach mają charakter gospodarczy. W przypadku wielkich przemysłów sieciowych, operujących na poziomie europejskim, takich jak: przemysł telekomunikacyjny, usługi związane z dostawą elektryczności i gazu, oraz usługi transportowe i pocztowe, świadczenie usług podlega stosownych ramom prawnym ustawodawstwa polskiego, które stanowi implementację ustawodawstwa UE. Inne usługi świadczone w interesie ogólnym o charakterze gospodarczym, to na przykład gospodarowanie odpadami, dostawa wody czy oczyszczanie ścieków. Część usług świadczonych w interesie ogólnym o charakterze gospodarczym podlega ramom prawnym wyznaczanym przez Dyrektywę Usługową.
• Usługi o charakterze pozagospodarczym: usługi te, w tym tradycyjnie należące do prerogatyw państwa - policja, sprawiedliwość czy systemy bezpieczeństwa socjalnego, nie są przedmiotem szczególnego ustawodawstwa UE, ani nie podlegają zasadom dotyczącym rynku wewnętrznego i konkurencji, określonym w Traktacie. Pewne aspekty ich organizacji mogą natomiast podlegać niektórym zasadom Traktatu, np. zasadzie niedyskryminacji.

Jak wspomniano powyżej usługi świadczone w interesie ogólnym o charakterze gospodarczym obejmują szeroki zakres działalności gospodarczej - są to usługi rynkowe podlegające prawu konkurencji i wspólnemu rynkowi. Unia Europejska i państwa członkowskie mają obowiązek czuwania nad właściwym funkcjonowaniem usług świadczonych w ogólnym interesie gospodarczym, co oznacza w szczególności potrzebę wprowadzania stałego procesu oceny poziomu tych usług. Ocena powinna służyć wzrostowi skuteczności i wydajności usług świadczonych w ogólnym interesie gospodarczym oraz ich dostosowania do zmieniających się potrzeb obywateli i przedsiębiorstw.

W dziedzinie usług świadczonych w ogólnym interesie gospodarczym należy dążyć do uzyskania równowagi:

• między wymaganiami rynku a interesem ogólnym,
• między celami gospodarczymi, społecznymi i środowiskowymi,
• między odbiorcami (odbiorcami indywidualnymi, w tym także grupami znajdującymi się w niekorzystnej sytuacji, przedsiębiorcami, samorządami lokalnymi itp.), których potrzeby lub interesy są czasem zbieżne,
• między kompetencjami państw członkowskich a integracją europejską.

Równowaga między powyższymi elementami ulega zmianom wraz z przemianami gospodarczymi i technologicznymi oraz ewolucją potrzeb i oczekiwań indywidualnych oraz zbiorowych.

Do usług niekomercyjnych świadczonych w interesie ogólnym zalicza się usługi świadczone w ogólnym interesie społecznym (services of general social interest), często tłumaczone jako usługi socjalne (social services) czy usługi socjalne użytku publicznego (takie określenia spotykamy na przykład w tłumaczeniach dokumentów Unii Europejskiej).

Usługi te – podobnie jak wszystkie usługi świadczone w interesie ogólnym, stanowią element skutecznej realizacji praw podstawowych, a u podstaw ich funkcjonowania leży zasada solidarności i poszanowania ludzkiej godności, będąca jedną ze wspólnych wartości europejskiego modelu społecznego. Prawa podstawowe zdefiniowano w karcie praw podstawowych, jak również w zobowiązaniach międzynarodowych, szczególnie w zmienionej Europejskiej Karcie Socjalnej oraz Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka.

W Komunikacie Komisji Europejskiej Realizacja wspólnotowego programu lizbońskiego: Usługi użyteczności publicznej w Unii Europejskiej, COM(2006) 177 final – SEC(2006) 516 mówi się o usługach społecznych i zabezpieczeniu społecznym, do których zalicza się:

• usługi zdrowotne;
• ustawowe i uzupełniające systemy zabezpieczenia społecznego o różnych formach organizacji (wzajemnych lub branżowych) pokrywające najistotniejsze z życiowych zagrożeń, w tym obejmujące zdrowie, podeszły wiek, wypadki przy pracy, bezrobocie, emeryturę i niepełnosprawność;
• inne podstawowe usługi świadczone osobom fizycznym:
• w pierwszym rzędzie pomoc w stawianiu czoła bezpośrednim życiowym wyzwaniom czy też kryzysom (np. zadłużenie, utrata pracy, narkomania, rozpad rodziny);
• po drugie, działania służące zapewnieniu zainteresowanym osobom społecznych umiejętności koniecznych dla pełnej integracji, a w szczególności użytecznych na rynku pracy;
• po trzecie, działania służące zintegrowaniu osób o długoterminowych potrzebach wynikających z niepełnosprawności lub problemów ze zdrowiem;
• po czwarte, mieszkalnictwo socjalne, zapewniające mieszkania w niekorzystnym położeniu, czy też mniej uprzywilejowanym grupom społecznym.

Tak więc do usług świadczonych w ogólnym interesie społecznym zaliczamy:

1. oświatę, wychowanie i edukację,
2. ochronę zdrowia,
3. kulturę,
4. pomoc i opiekę społeczną,
5. zabezpieczenie potrzeb mieszkaniowych,
6. kulturę fizyczną, rekreację i sport,
7. bezpieczeństwo publiczne.

Usługi te związane są z wszelkimi niekorzystnymi zjawiskami zagrażającymi kondycji fizycznej i psychicznej osoby, takimi jak: choroba, podeszły wiek, niezdolność do pracy, niepełnosprawność, brak stabilizacji zawodowej, ubóstwo, wykluczenie społeczne, uzależnienie od narkotyków, problemy rodzinne i mieszkaniowe, trudności związane z integracją cudzoziemców. Odpowiadają one potrzebom społecznym i odnoszą się do życia jednostek w społeczeństwie. Mogą być organizowane zbiorowo, jak w przypadku usług oferowanych w ramach zabezpieczenia społecznego. Wielu ryzyk jednostka nie jest jednak w stanie przewidzieć i społeczeństwo może zaoferować ochronę socjalną. To odnosi się do „interesu ogólnego” społeczeństwa, które uznaje swoją odpowiedzialność. Państwo przyjmuje rolę gwaranta praw socjalnych i organizuje transfery pieniężne/zasiłki, zasiłki dla dzieci i różnego rodzaju usługi zorientowane na osobę dla wszystkich obywateli.

Usługi świadczone w ogólnym interesie społecznym wyróżniają się tym, że oddziałują na człowieka, na jego zdolności umysłowe lub fizyczne, a także służą celom społecznie użytecznym, mogą zatem wpływać pozytywnie na rozwój społeczno-gospodarczy.

Ważne miejsce w usługach świadczonych w ogólnym interesie społecznym zajmuje pomoc społeczna. Jest to najstarsza instytucja polityki społecznej, uznawaną w większości krajów za jeden z zasadniczych elementów systemu zabezpieczenia społecznego. W Polsce zasady funkcjonowania publicznej pomocy społecznej reguluje ustawa o pomocy społecznej z 2004 r. Stanowi ona m.in. (art.2.ust.1), że pomoc społeczna ma na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężenie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości.